Een AI-verklaring vertelt studenten wat ze moeten melden. In welke vorm een opleiding toetst, staat in de onderwijs- en examenregeling.
In oktober 2026 liet RTL Nieuws honderden recente scripties van twaalf Nederlandse universiteiten door de detectietool Pangram halen. Volgens die scan was ongeveer een op de vijf scripties grotendeels door een chatbot geschreven. Bijna de helft van die scripties had een AI-verklaring, waarin vooral brainstormen, spelling en samenvatten als gebruik werden genoemd (NL Times, oktober 2026). Minister Letschert van Onderwijs noemde een scriptie die met AI is geschreven fraude. Universiteiten van Nederland reageerde dat je op basis van een score van een detectietool nog niet kunt vaststellen of een student fraude heeft gepleegd, en dat de uitkomst vragen oproept over de inrichting van eindopdrachten (Times Higher Education, oktober 2026).
Beide reacties wijzen naar dezelfde plek. Wie wil weten wat een student zelf kan, moet dat in de toets zichtbaar maken. Welke toetsvormen een opleiding inzet, ligt vast in de OER, en hoe fraude wordt vastgesteld, regelt de examencommissie. Daar ligt het eigenlijke werk voor universiteiten en hogescholen.
Dit artikel laat zien wat je naast de AI-verklaring regelt, welke toetsvormen standhouden als studenten AI gebruiken en waar de Europese AI-verordening AI bij beoordeling als hoog risico aanmerkt. Het is geen juridisch advies.
In het kort
- De OER is de hefboom: De OER legt vast of tentamens mondeling, schriftelijk of op een andere wijze worden afgelegd. Wie een mondelinge toelichting of een portfolio wil invoeren, begint daar.
- De examencommissie stelt fraude vast: Zij legt in haar regels vast welke maatregelen bij fraude horen en beslist per geval.
- Detectors leveren geen bewijs: Onderzoek vindt ze niet nauwkeurig en niet betrouwbaar. Utrecht en Leiden staan het gebruik ervan niet toe.
- Toetsvormen maken eigen werk zichtbaar: Mondelinge onderdelen, procesportfolio's, toetsen onder toezicht en opdrachten waarin AI bewust een rol heeft, houden stand als studenten AI gebruiken.
- AI bij beoordeling wordt hoog risico: Volgens de conceptrichtsnoeren van de Europese Commissie vallen AI die cijfers voorstelt en AI-proctoring vanaf december 2027 onder de hoogrisicoregels. Oefen- en tutorsystemen vallen daar niet onder.
Waarom een AI-verklaring niet genoeg is
Een AI-verklaring is de verantwoording waarin een student aangeeft of en hoe hij of zij generatieve AI heeft gebruikt. De onderwijs- en examenregeling (OER) is de regeling die het instellingsbestuur voor elke opleiding vaststelt. Volgens artikel 7.13 van de WHW staat daarin onder meer of de tentamens mondeling, schriftelijk of op een andere wijze worden afgelegd, behalve als de examencommissie in bijzondere gevallen anders bepaalt.
De examencommissie heeft een eigen rol. Volgens artikel 7.12b van de WHW stelt zij richtlijnen en aanwijzingen vast binnen het kader van de OER. Als een student fraudeert, kan zij hem of haar tot een jaar uitsluiten van tentamens, en zij legt regels vast over de maatregelen die ze kan nemen. Bij ernstige fraude kan het instellingsbestuur op haar voorstel de inschrijving beëindigen.
Hoe die lagen samenhangen, laten de basisregels van de Rijksuniversiteit Groningen zien. Studenten vermelden generatieve AI met naam en versie van de tool, doel en wijze van gebruik, en opleidingen kunnen daarnaast de prompts vragen. Een ontbrekende of onjuiste vermelding kan als fraude gelden. Wat fraude is, volgt uit de definities in de OER, en de examencommissie stelt altijd per geval vast of daarvan sprake is.
De accreditatieorganisatie NVAO ziet hetzelfde zwaartepunt. In meer dan de helft van de opleidingsbeoordelingen tussen november 2024 en augustus 2025 kwam generatieve AI ter sprake, vooral bij toetsing: het risico op fraude en de validiteit van schriftelijke eindwerken. Wat AI betekent voor de beoordeling van scripties en voor de samenhang tussen leeruitkomsten, onderwijs en toetsing, kreeg weinig aandacht (NVAO, februari 2026).
Wat de uitspraken van de Raad van State betekenen
Sinds 1 januari 2023 is de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State de hoogste rechter in geschillen over tentamens en scripties. Het College van Beroep voor het hoger onderwijs is toen opgeheven (Raad van State, jaarverslag 2023). In de zomer van 2026 deed de Afdeling uitspraak in drie zaken over AI in scripties (NJB, september 2026). Voor opleidingen zijn drie punten van belang.
Ten eerste is een fout nog geen fraude. Een student in Groningen had ChatGPT zijn bestaande literatuurlijst laten herordenen, waarbij fouten ontstonden. Hij kon laten zien dat zijn oorspronkelijke lijst klopte en dat de bronnen bestonden. De Afdeling controleerde dat zelf met eenvoudige zoekopdrachten en zag een slordige fout.
Ten tweede telt de verantwoording. Een studente had AI haar hele literatuurlijst laten maken, met verzonnen bronnen als gevolg. Haar opleiding had AI-regels en vroeg een AI-verklaring met prompts, die ontbrak of onvolledig was. Volgens de Afdeling is een literatuurlijst een volwaardig onderdeel van het academische werk, en de vaststelling van fraude bleef overeind.
Ten derde kan fraude vaststaan zonder direct bewijs van AI-gebruik. In de derde zaak ontkende een studente dat ze AI had gebruikt. De Afdeling vond in haar aantekeningen geen overtuigende verklaring voor de fouten en zag fraude als de meest aannemelijke verklaring.
In alle drie de zaken kwam het bewijs uit het werk zelf: controleerbare bronnen en de verplichte verantwoording. Toetsen die zulk bewijs vanaf het begin inbouwen, zijn sterker dan elke zoektocht achteraf naar sporen van AI.
Waarom AI-detectors het probleem niet oplossen
Een studie naar 14 detectietools, waaronder Turnitin, concludeerde dat ze "neither accurate nor reliable" zijn, dus niet nauwkeurig en niet betrouwbaar. De tools neigden ertoe tekst als menselijk te beoordelen, en al lichte herschrijving maakte de herkenning duidelijk slechter (Weber-Wulff et al., 2023). Andersom beoordeelden zeven detectors in een ander onderzoek gemiddeld 61,22 procent van de essays van schrijvers met Engels als tweede taal als door AI gemaakt (Liang et al., 2023).
Nederlandse instellingen trekken daar conclusies uit. De Universiteit Utrecht heeft het gebruik van AI-detectiesoftware om werk van studenten te scannen verboden, en de Universiteit Leiden staat docenten zulke tools niet toe (Times Higher Education, oktober 2026). In de basisregels van de RUG staat: "Scores van AI-detectietools gelden niet als bewijs voor fraude." Een student die van fraude wordt verdacht, krijgt de gelegenheid om door de examencommissie te worden gehoord. Dezelfde voorzichtigheid geldt voor de RTL-scan uit de inleiding: het gaat om een schatting van een detectietool. Het antwoord ligt in het ontwerp van de toets.
Welke toetsvormen standhouden als studenten AI gebruiken
Eerst nagaan of AI de opdracht kan maken
Het begin is een didactische vraag: kan AI helpen bij deze toets, en moet de getoetste competentie in de toekomst ook zonder AI worden beheerst? Het juridisch bureau van de Duitse Universität zu Köln heeft daar een eenvoudig beslispad van gemaakt. De vragen zelf staan los van het Duitse recht.

Daarna kies je per vak een houding. De RUG laat opleidingen bepalen of een toepassing van AI volledig is toegestaan, gedeeltelijk of verboden, afhankelijk van de leeruitkomsten van opleiding en vak. Aanvullende regels horen vóór de start van het vak bekend te zijn, meestal in de studiehandleiding of in Brightspace. Bij een vermoeden van fraude mag een extra mondelinge check volgen, en bij scripties schrijven de regels tussentijdse controles voor (RUG).
Toetsvormen die eigen werk zichtbaar maken
De Duitse afstandshogeschool Euro-FH werkte in een project met docenten en studenten vier benaderingen uit: aangepaste vragen met transfer- en casusopdrachten, opdrachten waarin AI een rol heeft, gecombineerde vormen met een mondeling deel en nieuwe vormen zoals e-portfolio's (HFD, januari 2026). De Universiteit Utrecht wijst op hetzelfde onderscheid: toetsen in een gecontroleerde omgeving en mondelinge toetsen op locatie geven docenten veel zicht op de eigen bijdrage van studenten, producten die thuis worden gemaakt veel minder (Universiteit Utrecht, juli 2025).
| Toetsvorm | Wat ze zichtbaar maakt | Waar je het regelt |
|---|---|---|
| Schriftelijk werk met een kort mondeling of een presentatie | Begrip en eigen bijdrage in gesprek | Toetsvorm in de OER |
| Procesportfolio met tussenversies en reflectie | Hoe het werk ontstond, keuzes onderweg | OER en studiehandleiding |
| Toets onder toezicht op locatie | Kunnen zonder AI | Meestal al geregeld |
| Opdracht waarin AI een rol heeft, zoals AI-output controleren en verbeteren | Kritisch gebruik van AI, gedeelde prompts | Regels voor verantwoording en toegestane tools |
| Authentieke opdracht met een koppeling aan werkgroep of praktijk | Transfer naar een concrete context | Meestal niets |
Bronnen bij de tabel: WHW, artikel 7.13, RUG, Universiteit Utrecht, HFD.
Zekerheid op programmaniveau: de two-lane approach
Niet elke toets hoeft AI-bestendig te zijn. De Universiteit Utrecht biedt opleidingsdirecteuren daarom een stappenplan om het hele toetsprogramma door te lichten. Per eindterm ga je na of de toetsen samen genoeg zicht geven op wat studenten zelf kunnen. Omdat het moeilijk is alle toetsen te beveiligen, stelt het stappenplan voor om per eindterm op enkele momenten in het curriculum een zorgvuldige summatieve toets af te nemen. Andere toetsen krijgen dan een formatief karakter en zijn gericht op het leren (Universiteit Utrecht, juli 2025).
De University of Sydney werkt al zo, met twee sporen. Toetsen in spoor 1 zijn beveiligd en vinden onder toezicht plaats, zoals interactieve mondelinge toetsen, opdrachten in de les en tentamens. Ze toetsen of studenten de leeruitkomsten hebben bereikt en liggen vooral op programmaniveau, op overgangsmomenten en voor het afstuderen. Toetsen in spoor 2 zijn open en dienen het leren, met AI-gebruik dat docenten begeleiden. Sinds het eerste semester van 2025 is AI daar bij open toetsen standaard toegestaan, tenzij de coördinator het uitsluit (University of Sydney).
Wat hoort in de OER en de regels van de examencommissie
De volgende punten helpen bij een herziening. Welk punt in de OER hoort en welk in de regels van de examencommissie of de studiehandleiding, hangt af van hoe je instelling haar regelingen heeft ingericht.
- Toegestane hulpmiddelen: Wie bepaalt per toets of en welke AI-tools zijn toegestaan, en wanneer horen studenten dat? De RUG vraagt dat vóór de start van het vak bekend te maken.
- Duidelijke formulering: Een verbod noemt wat verboden is. Een algemene verwijzing naar "AI" laat open of een spellingscontrole of vertaaltool eronder valt.
- Verantwoording: Tool, versie, doel en wijze van gebruik, en waar AI deel van de opdracht is ook de prompts. In de tweede zaak bij de Raad van State droeg juist die verplichting de vaststelling van fraude.
- Toetsvormen: Gecombineerde vormen met een mondeling deel, portfolio's en toetsen onder toezicht staan als toetsvorm in de OER.
- Fraudeprocedure: De regels van de examencommissie beschrijven wanneer een mondelinge check volgt, hoe de student wordt gehoord en welke maatregelen mogelijk zijn.
- Gelijke kansen: Als AI is toegestaan, hebben alle studenten dan toegang tot hetzelfde hulpmiddel, of maakt een betaald abonnement het verschil?
- Beoordeling: Het cijfer en de motivering blijven bij de examinator. De RUG staat geautomatiseerde becijfering op basis van een GenAI-model zonder menselijke controle niet toe.
- AI-verklaring: De tekst sluit aan op de nieuwe regels en is binnen de opleiding gelijk.
Het Nederlandse debat
Na de RTL-scan kondigde minister Letschert aan dat ze voor het eind van het jaar een strategie presenteert, en riep ze instellingen op hun verantwoordelijkheid te nemen (NL Times, oktober 2026). Volgens Universiteiten van Nederland zijn de aanpassingen in volle gang. De regels verschillen per universiteit en opleiding, omdat ze aansluiten op de leerdoelen van elke opleiding (Times Higher Education, oktober 2026). Geen van de twaalf universiteiten en ook Universiteiten van Nederland zelf houdt cijfers bij over fraude met AI in scripties (NL Times). De NVAO wil instellingsbrede richtlijnen voor generatieve AI in onderwijs en toetsing ontwikkelen en AI directer meenemen in de kwaliteitszorg (NVAO, februari 2026). Hoe de strategie van de minister eruitziet, is nog open (stand oktober 2026).
Wanneer toets-AI onder de AI-verordening valt
Bijlage III, punt 3, van de Europese AI-verordening merkt onder meer AI als hoog risico aan die leerresultaten beoordeelt, en AI die studenten tijdens toetsen controleert op verboden gedrag. Na de AI Omnibus gelden de verplichtingen voor deze systemen vanaf 2 december 2027 (Future of Privacy Forum). Hoe ver dat reikt, beschrijven de conceptrichtsnoeren van de Europese Commissie van mei 2026. Doorslaggevend is of de uitkomst meetelt voor een cijfer of een diploma.
| Toepassing | Hoog risico volgens het concept |
|---|---|
| AI stelt cijfers voor tentamens, toetsen of opdrachten voor die meetellen voor het eindcijfer | ✓Ja |
| Leerassistent waarvan docenten de rapporten met cijfers gebruiken voor eindcijfers | ✓Ja |
| AI-proctoring die studenten tijdens een tentamen controleert | ✓Ja |
| Plagiaatcontrole van ingeleverde opdrachten en scripties | ✗Nee |
| AI-tutor, adaptief oefenen en learning analytics tijdens het semester | ✗Nee |
De richtsnoeren zijn nog een concept, en dit overzicht is geen juridisch advies. De belangrijkste gevolgen voor instellingen: wie AI inzet voor beoordeling of toezicht, heeft vanaf december 2027 een hoogrisicobeoordeling nodig. Systemen om tijdens het semester mee te oefenen vallen volgens het concept buiten de hoogrisicoregels, zolang hun resultaten niet meetellen voor cijfers.
Waar acemate staat
acemate is geen toets- of proctoringtool. Onze AI-tutor en oefeningen met feedback buiten de beoordeelde toets ondersteunen het leren tijdens het semester. De tutor antwoordt uit het cursusmateriaal en noemt document en pagina. Met AI Policies bepalen docenten hoe hij antwoordt, bijvoorbeeld met hints en sturende vragen in plaats van volledige uitwerkingen. Analytics laten geaggregeerd zien waar het begrip in een cursus vastloopt, zonder individuele studenten te volgen. De gegevens worden in de EU verwerkt, met een verwerkersovereenkomst (AI-controle en gegevensbescherming). Volgens het concept van de Commissie zijn zulke formatieve systemen geen hoog risico. Dat verandert zodra resultaten meetellen voor cijfers, certificaten of toelating. Wat onderzoek laat zien over de leereffecten van AI-tutors, vat ons artikel AI-tutors in het hoger onderwijs samen.
Toetsen met AI begint met een keuze per toets en eindigt in de OER en de regels van de examencommissie. Denk je daarnaast na over hoe studenten tijdens het semester met AI kunnen oefenen zonder dat de beoordeelde toets aan betekenis verliest, dan praten we graag met je over een concrete cursus.


